Rhywbeth na welir yn aml
yn harbwr Aberaeron
Rhywogaeth hynafol allan i silio unwaith eto

Ar fore dydd Mercher y 4ydd o F ai darganfyddwyd dau lamprai'r môr prin yn harbwr Aberaeron. Mae hyn yn arwydd da gan ei fod yn dangos bod y rywogaeth yma sydd byth braidd yn cael ei weld ac sydd yn rywogaeth wedi ei amddiffyn dal i ffynnu yn yr ardal.

Darganfyddwyd yn cyntaf yn farw gan yr harbwrfeistr Nigel Wells. Gwelodd Nigel Petts, swyddog Coed Cymru y llall, yn nofio yn un o'r pyllau sydd yn ffurfio yn yr harbwr pan mae'r llanw'n isel. Mae'r amser o'r flwyddyn a lleoliad y lamprai'r môr yn awgrymu eu bod yn teithio i fynu'r Afon Aeron er mwyn cael rhoi eu wyau yn bellach i fyny'r llif. Roedd gan un o'r lamprai liw eurfrown bron a bod yn oren gyda spotiau du ar eu cefn sydd yn nodweddiadol o oedolion adeg silio.

Lamprai'r môr yn nofio yn harbwr Aberaeron (Ffotograff gan A. Bianchessi / CSC)

Nid ydyn yn gwybod os oes dau lamprai wedi llwyddo i blanu eu wyau. Nid yw' ffaith bod y llall wedi marw yn achos i ddychryn, gan eu fod y lamprai yn adnabyddus am farw ar ôl iddynt ddodwy eu wyau.

Mae lamprai yn anifeiliaid 'anadromous', sy'n meddwl eu bod yn debyg i 'trout', maent yn symud o'r môr i'r afon er mwyn cael bridio mewn dwr croyw. Maent yn rhai o'r vertebrae mwyaf primitive o'r holl vertebrates byw, yn dyddio n'ôl rhyw 300 miliwn o flynyddoedd. Fel siarcod does ganddynt ddim esgyrn ac mae eu strwythyr sgerbydol wedi eu greu o mardruddyn cryf ac hyblyg. Dim ond un ffroenen sydd ganddynt ac does dim gên gwaelod. Yn eu lle mae ganddynt geg sydd fel disg sugno, ac yn yr oedolion mae'n llawn rhesi consentrig o ddannedd cryf rhasgl.

Sucker disk-shaped mouth of a lamprey showing concentric rows of teeth and the big transverse tooth.

Mae'r ffaith bod yn raid iddynt deithio drwy cyhefinau gwahanol er mwyn cael cwblhau eu cylch bywyd yn meddwl bod lamprai yn agored i niwed yn enwedig i fygythiadau wedi eu creu gan ddyn. "Yn Ynysoedd Prydain mae lamprai'i môr yn absenol o lawer o afonydd gogleddol ac wedi darfod mewn llawer o rai'r de yn bennaf oherwydd llygredd a rhwystrau peirianyddiaeth" dywedodd Swyddog 'SAC' Bae Aberteifi Annalisa Bianchessi. Mwy…2 "Yn ffodus mae'r lamprai nawr yn cael ei amddiffyn o fan yr Cyfarwyddeb Cynefin Ewropeaidd drwy sefydliad rhwydwaith o 'Special Areas of Conservation (SACs)'.

Mae Bae Aberteifi 'SAC' wedi ei nodi fel un o'r prif ardaloedd o bwysigrwydd cadwraeth ar gyfer y rhywogaeth, yn bennaf gan ei fod yn gweithredu fel daear mudo i'r lamprai ar eu ffordd i silio yn yr Afon Teifi". Datblygwyd Bae Aberteifi fel SAC yn wreiddiol er mwyn amddiffyn y poblogaeth sefydlog o doffiniaid 'bottlenose' yn y bae. Ond yn ddiweddar mae 6 ychwanegiad newydd i'r restr o nodweddion dylir anelu i'r amddiffyn. Yn ogystal a'r lamprai'r môr ac afon mae'r rhain yn cynnwys morloi llwyd yr Atlantig, ogofau'r môr, creigresu ac traethellau. Mae cynllun rheoli'r 'SAC', sydd wedi bodoli ers 2001, ar hyn o bryd yn cael ei adnewyddu i gymryd yr amrywiaeth ychwanegol yma i ystyriaeth. Gan mai ychydig rydym yn gwybod am ddosbarthiad y lamprai afon o fewn ardal Bae Aberteifi, byddai unrhyw adroddiadu gan unrhywun sy'n gweld lamprai yn ddefnyddiol i'n helpu i ddeall eu anghenion cadwraethol. Felly os ydych yn digwydd gweld lamprai yn yr afon neu'n y môr, gallwch gyfrannu tuag at eu cadwraeth drwy rhoi gwybod i'r Swyddog 'SAC' Annalisa Bianchessi (Ffôn: 01545 572139, neu ebost: annalisab@ceredigion.gov.uk).

Ffeithiau difyr am y lamprai

Mae lamprai mewn siap tebyg i llysywen, ac maent yn perthyn i deulu'r Petromyzonidae (yn llythrennol sugnwyr carreg) ac maent yn un o'r anifaeloiaid mwyaf 'primitive' o'r holl 'vertebrates', yn dyddio'n ôl rhyw 300 miliwn o flynyddoedd. Er eu bod yn cael eu galw'n bysgod, dim pysgod gwir ydynt. Maent fel siarcod heb dim esgyrn ac mae eu holl strwythyr sgerbydol wedi ei greu o mardruddyn cryf ac hyblyg. Dim ond un ffroenen sydd ganddynt ac dim gên gwaelod. Yn eu lle mae ganddynt geg sydd fel disg sugno, ac yn yr oedolion mae'n llawn rhesi consentrig o ddannedd cryf rhasgl.

Lamprai'r môr (Petromyzon marinus) yw'r mwyaf o'r lamprai Prydeinig ac mae'n gallu cyrraedd hyd o 100 cm (3,2 troedfedd) ac yn gallu pwyso hyd at 2,5 kg (5,5 Pwys). Fel arfer mae'n silio diwedd Mai hyd Mehefin ac mae un benyw yn gallu dodwy hyd at 172 000 o wyau a fydd yn gorwedd ar arwynebau o gerrig â ddwr sy'n llifo drosto. Mae'n gwneud hyn ar ôl gwneud nyth drwy godi cerrig bach i ffwrdd gyda'i sugnwr (felly eu enw fel sugnwr cerrig). Ar ôl gori, mae'r larfa (a elwir yn ammocoetes) yn gadael y nyth ac yn symyd lawr yr afon, gan ddosbarthu eu hunain mewn gwelyau silt ble maent yn byw am bum mlynedd cyn newid mewn i oedlonion a mynd n'ol i'r môr.

Mae'r ffaith bod yn raid iddynt deithio drwy cyhefinau gwahanol er mwyn cael cwblhau eu cylch bywyd yn meddwl bod lamprai yn agored i niwed yn enwedig i fygythiadau wedi eu creu gan ddyn. Gall llygredd difrifol mewn rhannau isel y nant yn gallu lladd poblogaethau cyfan drwy atal mudo lan yr afon ac lladd rheini sy'n teithio i lawr, fel digwyddodd yn Afonydd y Thames a'r Clyde. Gall hyn ddigwydd hyd yn oed cannoedd o kilometrau i fyny'r afon gyda dwr o safon da a digon o gynefinai da i silio ac i'r larfa gael byw. Yn yr un ffordd mae rhwystrau peirianyddef yn gallu atal mudo drwy lenwi'r llwybr i'r ffordd i fyny'r afon.